از جنگل ها به عنوان حلقه های حیاتی در زنجیره اکولوژیکی بیوسفر یاد می شود. در سال های اخیر علاوه بر اینکه این اکوسیستم ها بواسطه  مجموعه عواملی همچون توسعه و گسترش کشاورزی، افزایش جمعیت، قاچاق چوب، ساخت و سازهای گسترده اعم از ساخت سدها و جاده ها و...مورد تهدید واقع شده اند، حیات این زیستگاه های طبیعی با پدیده ای همچون خشکسالی مخدوش شده است. 

پدیده خشکسالی به عنوان یکی از مخرب ترین عامل نابودی درختان و درختچه ها تعریف می شود و این در حالیست که سهم ایران از گسترش این پدیده به مراتب بیشتر از دیگر کشورها می باشد زیرا همانطور که بارها بر آن تاکید شده کشور ما با قرارگیری در نوار خشک جهان، سهم گسترده تری از تخریب جنگل ها را به خود اختصاص داده و در این بین دخالت انسان و عدم مدیریت کامل و جامع نگر موجب تسریع بیش از پیش این روند شده است. و در نتیجه آنچه که این روزها شاهدش هستیم انقراض بخش وسیعی از گونه های درختی در جنگل های شمال به دلیل عوامل ذکر شده می باشد.

برکسی پوشیده نیست که درختان به عنوان منابع اکسیژن تلقی می شوند زیرا که به مرور مقادیر زیادی دی اکسید کربن را از اتمسفر خارج می کنند و موثرترین راه برای مبارزه با اثرات گلخانه ای محسوب می شوند. لیکن در این بین یادآوری این نکته ضروریست که سرانه جنگل در ایران ۱۷٪هكتار است در حالي كه سرانه جهاني جنگل ۶۲٪ هكتار مي باشد در واقع مقايسه اين آمار ضرورت توجه به حفظ، احيا و توسعه جنگل هاي كشور را نشان مي دهد.

با این اوصاف یکی دیگر از گونه های نادر جنگل های شمال که در آستانه انقراض قرار گرفته لیلکی (Gleditschia caspica)  می باشد. "این درخت که در نقاط پست و مرطوب جنگل های شمال ایران می روید و دامنه انتشار آن محدود به جنگل های آستارا تا نور است معمولا در سواحل و میان بند انتشار می یابد. تاج درخت باز و پهن و برگهای آن مرکب شانه ای و میوه های آن کشیده و عنابی رنگ و درشت می باشد. ساقه و تنه آن نیز دارای خارهای راست و درشت به طول 15 سانتی متر می باشد . چوب لیلکی بسیار سخت است و در گذشته در مصارف روستایی برای پایه ی انبار برنج و ساخت بناها و عمارت ها بکار می رفته است. همچنین از میوه سبز آن برای تعلیف گاوهای گوشتی مصرف می شود و علوفه زمستانی دام ها را تشکیل می دهد." درخت لیلکی به دلیل داشتن چوب مرغوب همواره مورد استقبال قاچاقچیان و قطع و قلع آنها قرار گرفته و از طرف دیگر وجود مجموعه ای از عوامل همچون تغییرات آب و هوایی ناشی از فعالیت های انسان، موجب گردیده تا این گونه درختی ارزشمند در آستانه انقراض قرار گیرد.

از طرف دیگر در پدیده خشکسالی، تنش آب کارایی متابولیسمی گیاه را متاثر می سازد و موجب محدودیت در توسعه برگ می شود سطح برگ از این جهت مهم است که فتوسنتز تابعی از این سطح می باشد و این در حالیست که در طولانی مدت پاسخ گیاهان به تنش خشکی شامل مواردی همچون نابودی برگ گياهان، تحلیل تاج اکوسیستم های جنگلی و دیگر ضایعات غیرقابل جبران است.

در انتها مجددا باید یادآور شد که به دلیل قرارگیری کشور ایران در منطقه خشک و نیمه خشک جهان، وجود چنین گونه های جنگلی بسیار با ارزش است در واقع شهرت جهانی جنگل های هیرکانی بواسطه گونه های درختی و درختچه ای متنوعی ست که در خود جای داده اما شوربختانه به علت بهره برداری برداری های بی رویه و دخالت های انسان و گرمایش جهانی ناشی از آن، از وسعت این جنگل های ارزشمند کاسته شده و در نتیجه این مهم موجب گردیده تا گونه های گیاهی بیشمار آن در فهرست در خطر انقراض قرار گیرند.

سرچشمه ها: ثابتی، حبیب الله، (1387)، درختان و درختچه های ایران، دانشگاه یزد، چاپ پنجم

پی نوشت۱: انقراض گونه های گیاهی مهم جهان در ایران را بخوانید در اینجا 

پی نوشت۲: مطلب حاضر در نشریه پیک زمین منتشر شده است.